januari 2012

Beethoven: Complete Works for Piano & Orchestra

Howard Shelley & Orchestra of Opera North

Dit is een belangrijke nieuwe cyclus, een belangrijke toevoeging niet alleen aan de catalogus maar ook aan Howard Shelley’s uitzonderlijk mooie discografie.

In tegenstelling tot de Beethoven-symfoniecyclus van een zekere Italiaanse maestro (Decca, A/11) is deze nieuwe set concerten verschenen met relatief weinig ophef. En toch zijn er verschillende redenen om erover te schreeuwen. Eén daarvan is dat er, naast de gebruikelijke vijf concerten, de Choral Fantasy, de Triple, de vermeende originele finale voor het Bes-concert en Howard Shelley's eigen reconstructie van het vroege Es-pianoconcert is, dat zijn eerste opname krijgt. En dan is er nog Shelley zelf: een pianist wiens rustige muzikaliteit en onopvallende virtuositeit door alles heen schijnen wat hij aanraakt. Hij dirigeert het Orchestra of Opera North vanaf het klavier, wat een hele prestatie moet zijn geweest in de Choral Fantasy, met zijn extra krachten en onorthodoxe structuur. Dit is een van de grootste successen van de set, waarbij Shelley meer flexibiliteit vindt in het buitengewone sologedeelte dan Aimard, en de koorbijdrage precies goed beoordeelt, zodat ze nooit overheersend worden. Shelley's muziek is door de hele set heen menselijk; het is met name aangrijpend in het Bes-concert, dat hij zowel warmte als humor geeft, kwaliteiten die ook terug te vinden zijn in de lezingen van Richard Goode en Paul Lewis.

Het vroege Es-concert werd waarschijnlijk geschreven toen Beethoven 13 was, en alles wat we ervan hebben is het klaviergedeelte (uitzonderlijk voor 'klavecimbel of fortepiano', hoewel ondenkbaar op de eerste) plus een paar aanwijzingen voor orkestratie. Shelley heeft een gevoelige benadering gekozen om de orkestrale compositie te reconstrueren, waarbij hij de kant van de terughoudendheid kiest (hoewel de fluitist er nogal wat van heeft). Wat opvalt, is hoe Beethoveniaans het stuk klinkt - en wat een formidabele

pianist hij zelfs op dit stadium moet zijn geweest! Als het nauwelijks een onontdekt meesterwerk is, is het een fascinerende opstap naar de volwassen concerten.

Shelley is gefascineerd door de link tussen de c-mineurconcerten van Mozart en Beethoven, en betoogt in een geïllustreerde lezing dat Beethoven in het Derde Concerto verwikkeld is in een ‘verhitte discussie’ met Mozart. Shelley’s lezing van het Derde lijkt zeker in te gaan op zowel het verleden als de toekomst, en dat is een van de beste dingen hier, met een heldere energie in de sololijn, maar ook prachtige momenten van reflectie, zoals de passage richting het einde van het eerste deel waar de pauken invallen na de cadens van de piano. En het langzame deel balanceert klassieke evenwichtigheid met een oordeelkundige delicatesse van kleuring.

De voordelen van het regisseren vanaf het klavier zijn duidelijk zichtbaar in zowel de intimiteit als de directheid van Shelley’s aanpak; dit werkt bijzonder krachtig in nr. 4, dat erg goed is (hoewel ik Gilels of Edwin Fischer niet zou opgeven, de laatste regisseert ook vanaf het klavier). Er zit zachtheid maar ook staal in Shelley’s aanpak, het drama dat voortkomt uit de noten zelf; hij heeft, in de eerste hobo, een karaktervolle duetpartner. Lewis is hier ook enorm veelzeggend, vooral in het drama van tegenstellingen dat zich ontvouwt tijdens het langzame deel, waar het BBC Symphony Orchestra veel machtiger klinkt dan Shelley's krachten. Cellist Tim Hugh schittert in de Triple, hoewel ik minder gecharmeerd ben van Tasmin Little's toon; in dit werk vormen Thomas Zehetmair, Clemens Hagen en Pierre-Laurent Aimard een meeslepend drietal.

De buitenste delen van het Vijfde Concert zijn misschien de enige plekken waar ik bedenkingen heb bij Shelley's aanpak. Een werk met zulke groots uitgesproken gevoelens heeft zeker uitgesproken pianospel nodig. Het is moeilijk om de ijzersterke zekerheid van Gilels in de openingsperoratie te negeren (of de dreun van de pizzicato celli en bassen aan het begin van het langzame deel vóór de majestueus serene entree van de Rus) en ik heb soortgelijke bedenkingen over de overigens uitzonderlijke Perahia-cyclus. Shelley’s krachten zijn lichter, meer kamermuzikaal dan beide, en zijn entree in het langzame deel heeft een aantrekkelijk intiem gevoel, hoewel het niet helemaal opweegt tegen Perahia’s verrukte schoonheid.

Maar als geheel is dit een belangrijke nieuwe cyclus, een belangrijke toevoeging niet alleen aan de catalogus maar ook aan Shelley’s uitzonderlijk fijne discografie.

Unlike a certain Italian maestro’s Beethoven symphony cycle (Decca, A/11), this new set of concertos has appeared with relatively little fanfare. And yet there are several reasons to shout about it. One is that, besides the usual five concertos, there’s the Choral Fantasy, the Triple, the purported original finale for the B flat Concerto and Howard Shelley’s own reconstruction of the early E flat Piano Concerto, which is receiving its first recording. And then there’s Shelley himself: a pianist whose quiet musicality and unobtrusive virtuosity shine through everything he touches. He directs the Orchestra of Opera North from the keyboard, which must have been quite a feat in the Choral Fantasy, with its additional forces and unorthodox structure. This is one of the set’s greatest successes, with Shelley finding more flexibility in the extraordinary solo part than Aimard, and judging the choral contribution just right so that they never become overbearing. Throughout the set, there’s a humanity to Shelley’s music-making; it’s particularly affecting in the B flat Concerto, which he imbues with warmth as well as wit, qualities also to be found in the readings of Richard Goode and Paul Lewis.

The early E flat Concerto was probably written when Beethoven was 13, and all that we have of it is the keyboard part (extraordinarily for ‘harpsichord or fortepiano’, though unimaginable on the former) plus a few indications of orchestration. Shelley has taken a sensitive approach to reconstructing the orchestral writing, erring on the side of reticence (though the flautist has quite a time of it). What’s striking is how Beethovenian the piece sounds – and what a formidable

pianist he must have been even by this stage! If hardly an undiscovered masterpiece, it is a fascinating stepping-stone to the mature concertos.

Shelley is fascinated by the link between the C minor concertos of Mozart and Beethoven, arguing in an illustrated talk that in the Third Concerto Beethoven is engaged in a ‘heated discussion’ with Mozart. Certainly, Shelley’s reading of the Third seems to engage with both past and future, and it’s one of the best things here, with a crisp energy to the solo line but also marvellous moments of reflection, such as the passage towards the end of the first movement where the timpani enters following the piano’s cadenza. And the slow movement balances Classical poise with a judicious delicacy of coloration.

The benefits of directing from the keyboard are evident both in the intimacy and the immediacy of Shelley’s approach; this works particularly potently in No 4, which is very fine (though I wouldn’t relinquish either Gilels or Edwin Fischer, the latter also directing from the keyboard). There’s gentleness but also steel to Shelley’s approach, the drama arising from the notes themselves; he has, in the first oboe, a characterful duetting partner. Lewis is also immensely telling here, especially in the drama of opposites that unfolds during the slow movement, where the BBC Symphony Orchestra sounds altogether mightier than Shelley’s forces. Cellist Tim Hugh shines in the Triple, though I’m less keen on Tasmin Little’s tone; in this work, Thomas Zehetmair, Clemens Hagen and Pierre-Laurent Aimard are a compelling threesome.

The outer movements of the Fifth Concerto are perhaps the only places where I have reservations about Shelley’s approach. A work of such grandly outspoken sentiments surely needs outspoken piano-playing. It’s hard to dismiss the iron-clad certainty of Gilels in the opening peroration (or the thwump of the pizzicato cellos and basses at the start of the slow movement before the Russian’s majestically serene entry) and I have similar reservations about the otherwise exceptional Perahia cycle. Shelley’s forces are lighter, more chamber-musical than either, and his entry in the slow movement has an appealingly intimate feel to it, though it doesn’t quite measure up to Perahia’s rapt beauty.

But, taken as a whole, this is a major new cycle, an important addition not only to the catalogue but also to Shelley’s exceptionally fine discography.